Jak naprawić centralny zamek? Diagnoza i koszty krok po kroku

Awarie centralnego zamka potrafią być frustrujące i utrudniać codzienne użytkowanie samochodu. Na szczęście, wiele problemów można zdiagnozować i naprawić samodzielnie, oszczędzając czas i pieniądze na wizycie u mechanika. Ten praktyczny poradnik pomoże Ci krok po kroku zidentyfikować źródło usterki i, w wielu przypadkach, samodzielnie przywrócić pełną sprawność systemu.

Gdy auto nie reaguje na pilota: prosta diagnoza w 5 minut

Zanim zaczniesz panikować i szukać najbliższego warsztatu, warto wykonać kilka prostych testów. Często problem z centralnym zamkiem okazuje się banalny i łatwy do samodzielnego usunięcia. Moje doświadczenie podpowiada, że najczęściej winowajcą jest pilot lub bezpiecznik.

Pamiętaj też, że centralny zamek, będąc systemem elektrycznym, wymaga odpowiedniego zasilania. Jeśli akumulator w Twoim samochodzie jest rozładowany, zamek po prostu nie będzie działał poprawnie lub wcale. Zawsze upewnij się, że masz wystarczające napięcie w instalacji.

Oto pierwsze kroki diagnostyczne, które możesz wykonać:

• Sprawdź pilota: Czy dioda na pilocie miga przy naciśnięciu przycisku? Jeśli nie, wymień baterię. To najprostsze i najczęstsze rozwiązanie.
• Użyj zapasowego pilota: Jeśli masz drugi kluczyk z pilotem, przetestuj go. Jeśli działa, problem leży w pierwszym pilocie.
• Sprawdź bezpieczniki: Zlokalizuj skrzynkę bezpieczników (zazwyczaj pod deską rozdzielczą lub w komorze silnika) i sprawdź bezpiecznik odpowiedzialny za centralny zamek. Informację o jego umiejscowieniu znajdziesz w instrukcji obsługi pojazdu.

Jak działa centralny zamek i czym różni się elektryczny od pneumatycznego?

Centralny zamek to system, który pozwala na jednoczesne zamykanie lub otwieranie wszystkich drzwi samochodu, a często także klapy bagażnika i wlewu paliwa, za pomocą jednego przycisku (na pilocie lub wewnątrz auta) lub kluczyka. Jego działanie opiera się na prostym mechanizmie: sygnał z pilota lub przełącznika aktywuje moduł sterujący, który następnie wysyła impuls do siłowników (aktuatorów) umieszczonych w każdych drzwiach. Siłowniki te mechanicznie blokują lub odblokowują zamki.

Współczesne samochody niemal wyłącznie wykorzystują zamki elektryczne. Są one proste w budowie i diagnozie, a ich awarie najczęściej dotyczą konkretnego siłownika, wiązki elektrycznej lub modułu sterującego. Z kolei w starszych pojazdach, zwłaszcza tych z lat 80. i 90., można spotkać zamki pneumatyczne (podciśnieniowe). W ich przypadku siłowniki są napędzane sprężonym powietrzem lub podciśnieniem generowanym przez specjalną pompkę. Diagnostyka takich systemów jest znacznie trudniejsza, ponieważ nieszczelność w dowolnym miejscu układu (np. pęknięty wężyk) może spowodować awarię całego centralnego zamka. Na szczęście, w większości aut na drogach spotkamy już systemy elektryczne, na których skupiamy się w tym poradniku.

Najczęstsze przyczyny awarii centralnego zamka

Z moich obserwacji wynika, że awarie centralnego zamka rzadko są przypadkowe. Zazwyczaj stoją za nimi konkretne, powtarzające się problemy. Zrozumienie ich objawów to klucz do szybkiej i trafnej diagnozy.

Kapryśny pilot czy to tylko bateria?

Najczęstszą i zarazem najłatwiejszą do usunięcia przyczyną problemów z centralnym zamkiem jest właśnie pilot. Wyczerpana bateria to klasyk, ale nie jedyny problem. Pilot może ulec fizycznemu uszkodzeniu (np. po upadku lub zalaniu), co zniszczy jego wewnętrzną elektronikę. Czasem problemem jest też uszkodzony mikrostyk na płytce drukowanej pilota, który po prostu przestaje reagować na nacisk. Wreszcie, pilot może się po prostu rozkodować, tracąc połączenie z samochodem.

Kiedy wymiana baterii to za mało: objawy uszkodzenia lub rozkodowania pilota

• Pilot w ogóle nie reaguje, nawet po wymianie baterii.
• Dioda na pilocie nie świeci się lub świeci bardzo słabo, mimo nowej baterii.
• Musisz naciskać przycisk pilota wiele razy lub pod różnymi kątami, aby zamek zadziałał (może wskazywać na uszkodzony mikrostyk).
• Samochód nie reaguje na pilota, ale reaguje na zapasowy kluczyk (jeśli go posiadasz).
• Po wymianie baterii lub dłuższym odłączeniu zasilania, pilot przestał działać i wymaga ponownego kodowania.

Jak samodzielnie sprawdzić, czy pilot wysyła sygnał?

Istnieje prosty trik, aby sprawdzić, czy pilot wysyła sygnał podczerwieni. Skieruj pilot w stronę obiektywu aparatu w telefonie komórkowym (lub innej cyfrowej kamery) i naciśnij przycisk. Jeśli pilot działa, na ekranie telefonu zobaczysz migające światło, niewidoczne gołym okiem.

Siłownik w jednych drzwiach się poddał jak to rozpoznać?

Uszkodzony siłownik (zwany też aktuatorem) to kolejna bardzo częsta usterka. Jest to mechanizm, który fizycznie odpowiada za ruch rygla w zamku. Jeśli centralny zamek nie zamyka lub nie otwiera tylko jednych, konkretnych drzwi, podczas gdy reszta systemu działa poprawnie, to niemal na pewno problem leży w siłowniku tych drzwi lub w jego zasilaniu.

Charakterystyczne objawy: gdy jedne drzwi się buntują, a reszta działa

• Centralny zamek zamyka lub otwiera wszystkie drzwi oprócz jednych.
• Po naciśnięciu przycisku na pilocie, zamek w jednych drzwiach pozostaje w pozycji otwartej lub zamkniętej.
• Musisz ręcznie zamykać lub otwierać te konkretne drzwi.
• System próbuje zamknąć/otworzyć wszystkie drzwi, ale te jedne pozostają w starej pozycji, czasami słychać charakterystyczne "odbicie" rygla.

Buczenie, stukanie, brak reakcji co mówią dźwięki (lub ich brak) z wnętrza drzwi?

Dźwięki są świetną wskazówką! Podczas próby zamknięcia lub otwarcia samochodu, nasłuchuj, co dzieje się wewnątrz problematycznych drzwi. Jeśli słyszysz buczenie, terkotanie lub inne nietypowe odgłosy, które nie prowadzą do zamknięcia/otwarcia, to niemal pewne, że siłownik próbuje działać, ale jest uszkodzony mechanicznie. Z kolei całkowita cisza w jednych drzwiach, podczas gdy w innych słychać normalną pracę, wskazuje na brak zasilania siłownika lub jego całkowite uszkodzenie elektryczne.

Niewidzialny problem: Uszkodzona wiązka elektryczna w przelotce drzwi

Wiązka elektryczna to zbiór przewodów, które łączą moduł sterujący z elementami umieszczonymi w drzwiach (siłownik, głośnik, szyba elektryczna, lusterko). Najczęstszym miejscem awarii jest gumowa przelotka, która łączy karoserię z drzwiami. Przewody w tym miejscu są ciągle zginane podczas otwierania i zamykania drzwi, co z czasem prowadzi do ich pękania. Objawy mogą być nieregularne zamek raz działa, raz nie, co bywa bardzo mylące.

Jakie inne objawy w drzwiach mogą towarzyszyć awarii zamka? (np. głośnik, szyba)

• Centralny zamek w jednych drzwiach działa nieregularnie lub wcale.
• W tych samych drzwiach nie działa głośnik.
• Elektryczna szyba w tych drzwiach nie opuszcza się lub nie podnosi.
• Nie działa regulacja lusterka bocznego.
• Oświetlenie wewnętrzne drzwi (jeśli jest) nie zapala się.

Jeśli zauważysz kilka z tych objawów w jednych drzwiach, to niemal pewne, że problemem jest przerwana wiązka elektryczna.

Dlaczego przewody pękają i jak to sprawdzić bez demontażu?

Przewody pękają z prostej przyczyny: są poddawane ciągłemu zginaniu i prostowaniu za każdym razem, gdy otwierasz i zamykasz drzwi. Z czasem izolacja twardnieje, a miedź wewnątrz przewodu staje się krucha i pęka. Aby wstępnie sprawdzić wiązkę bez demontażu, możesz delikatnie poruszać przewodami w gumowej przelotce, jednocześnie próbując uruchomić centralny zamek. Jeśli w pewnym momencie zamek zadziała lub usłyszysz iskrzenie, to znak, że masz przerwany przewód.

Czarny scenariusz: Awaria modułu komfortu

Moduł komfortu to "mózg" wielu funkcji elektrycznych w samochodzie, w tym centralnego zamka. Jego awaria to zazwyczaj najpoważniejsza i najdroższa usterka, wymagająca specjalistycznej wiedzy i często diagnostyki komputerowej. Samodzielna naprawa modułu komfortu jest zazwyczaj poza zasięgiem przeciętnego Kowalskiego.

Kiedy losowe działanie zamka i problemy z elektroniką wskazują na poważniejszą usterkę

• Centralny zamek działa całkowicie losowo: raz zamyka, raz otwiera, raz wszystkie drzwi, raz żadne.
• Zamek samoczynnie otwiera się lub zamyka podczas jazdy lub postoju.
• Problem dotyczy wszystkich drzwi jednocześnie, bez wyraźnej przyczyny.
• Oprócz centralnego zamka, występują problemy z innymi elementami elektroniki, takimi jak oświetlenie wewnętrzne, elektryczne szyby, wycieraczki, radio, które nie są bezpośrednio związane z drzwiami.
• Samochód sygnalizuje błędy na desce rozdzielczej, które mogą być związane z systemem komfortu.

Zalanie wodą jako główna przyczyna uszkodzenia modułu gdzie go szukać?

Bardzo częstą przyczyną uszkodzenia modułu komfortu jest zalanie wodą. Moduły te często są umieszczone w miejscach narażonych na wilgoć, np. pod dywanikami, pod siedzeniami, w okolicach słupków A lub pod deską rozdzielczą. Nieszczelne uszczelki drzwi, szyby lub dachu, a także zatkane odpływy wody, mogą prowadzić do gromadzenia się wilgoci i korozji delikatnej elektroniki modułu. Dokładne umiejscowienie modułu komfortu znajdziesz w instrukcji obsługi swojego samochodu.

Samodzielna naprawa centralnego zamka: przewodnik krok po kroku

Skoro już wiesz, co może być przyczyną problemu, czas przejść do działania! Poniżej przedstawiam praktyczny przewodnik, który krok po kroku pokaże Ci, jak samodzielnie usunąć najczęstsze usterki centralnego zamka. Pamiętaj, aby zawsze działać ostrożnie i, jeśli nie jesteś pewien swoich umiejętności, lepiej zlecić to specjaliście.

Krok 1: Wymiana baterii i próba ponownego kodowania pilota instrukcja

1. Otwórz obudowę pilota: Zazwyczaj wymaga to podważenia obudowy w wyznaczonym miejscu lub odkręcenia małej śrubki. Bądź ostrożny, aby nie uszkodzić delikatnych elementów.
2. Zanotuj typ baterii: Zazwyczaj są to baterie guzikowe (np. CR2032, CR2025). Kup nową, identyczną baterię.
3. Wyjmij starą baterię: Delikatnie podważ ją małym śrubokrętem.
4. Włóż nową baterię: Zwróć uwagę na polaryzację (+/-).
5. Złóż pilota: Upewnij się, że obudowa jest dobrze zamknięta.
6. Przetestuj pilota: Sprawdź, czy centralny zamek działa.
7. Rozważ ponowne kodowanie: Jeśli wymiana baterii nie pomogła, a pilot jest sprawny, mógł się rozkodować. Procedura kodowania jest różna dla każdego modelu samochodu i często wymaga specjalistycznego sprzętu lub wizyty u mechanika. Warto poszukać instrukcji dla swojego modelu w internecie lub skonsultować się z serwisem.

Krok 2: Sprawdzanie bezpieczników jak znaleźć ten właściwy?

1. Zlokalizuj skrzynkę bezpieczników: Najczęściej znajduje się ona pod deską rozdzielczą (po stronie kierowcy lub pasażera), w komorze silnika lub w bagażniku. Dokładne umiejscowienie znajdziesz w instrukcji obsługi swojego samochodu.
2. Znajdź bezpiecznik centralnego zamka: W instrukcji obsługi znajdziesz schemat, który wskaże, który bezpiecznik odpowiada za centralny zamek (często oznaczony symbolem zamka lub napisem "Central Lock", "Door Lock").
3. Wyjmij bezpiecznik: Użyj specjalnych szczypiec do bezpieczników (zazwyczaj znajdują się w skrzynce bezpieczników lub zestawie narzędzi samochodowych).
4. Sprawdź stan bezpiecznika:
   • Wizualnie: Sprawdź, czy drucik wewnątrz bezpiecznika nie jest przerwany. Przerwany drucik oznacza przepalenie.
   • Miernikiem: Jeśli masz multimetr, ustaw go na pomiar ciągłości (brzęczyk) i przyłóż sondy do obu końcówek bezpiecznika. Jeśli miernik brzęczy, bezpiecznik jest sprawny.
5. Wymień bezpiecznik: Jeśli bezpiecznik jest przepalony, wymień go na nowy o identycznym amperażu (np. 10A na 10A). Nigdy nie używaj bezpiecznika o wyższym amperażu, ponieważ może to doprowadzić do poważniejszych uszkodzeń instalacji elektrycznej!

Krok 3: Wymiana uszkodzonego siłownika poradnik DIY

Wymiana siłownika to nieco bardziej zaawansowana czynność, ale z odpowiednimi narzędziami i cierpliwością, jest do wykonania samodzielnie. Pamiętaj, że każdy model samochodu może mieć nieco inną konstrukcję, dlatego zawsze warto poszukać dedykowanych poradników lub filmów instruktażowych dla Twojego konkretnego auta.

Jak bezpiecznie zdjąć tapicerkę (boczek) drzwi?

1. Przygotuj narzędzia: Potrzebne będą śrubokręty (krzyżakowy, płaski), klucze Torx (gwiazdkowe) lub imbusowe, plastikowe narzędzia do demontażu tapicerki (tzw. łyżki), aby nie porysować plastików.
2. Odkręć widoczne śruby: Zazwyczaj znajdują się one w rączce drzwi, pod zaślepkami, w okolicy klamki wewnętrznej lub pod podłokietnikiem.
3. Zdejmij zaślepki i osłony: Delikatnie podważ zaślepki, aby dostać się do ukrytych śrub.
4. Odłącz przełączniki: Jeśli w boczku są przełączniki (np. do szyb, lusterek), delikatnie je podważ i odłącz kostki elektryczne.
5. Podważ boczek: Używając plastikowych łyżek, zacznij delikatnie podważać boczek od dołu, aby odpiąć spinki mocujące go do drzwi. Pracuj powoli i równomiernie, aby nie połamać spinek.
6. Zdejmij boczek: Gdy spinki zostaną odpięte, unieś boczek do góry, aby zdjąć go z rynienki przy szybie.
7. Odłącz linki i kostki: Po zdjęciu boczka, odłącz linkę od klamki wewnętrznej oraz ewentualne kostki elektryczne (np. do głośnika).

Lokalizacja i demontaż starego siłownika

1. Zlokalizuj siłownik: Siłownik jest zazwyczaj zintegrowany z mechanizmem zamka lub znajduje się w jego bezpośrednim sąsiedztwie, za metalową blachą drzwi.
2. Odłącz kostkę elektryczną: Delikatnie odepnij wtyczkę zasilającą siłownik.
3. Odłącz cięgna: Siłownik jest połączony z mechanizmem zamka za pomocą metalowych cięgien. Zazwyczaj są one mocowane na zatrzaski lub małe spinki ostrożnie je odepnij.
4. Odkręć śruby mocujące: Siłownik jest przykręcony do konstrukcji drzwi. Odkręć wszystkie śruby mocujące.
5. Wyjmij stary siłownik: Ostrożnie wyciągnij uszkodzony siłownik z wnętrza drzwi.

Montaż nowego siłownika zamiennik czy oryginał?

1. Włóż nowy siłownik: Umieść nowy siłownik w miejscu starego.
2. Przykręć śruby mocujące: Dokładnie przykręć siłownik.
3. Podłącz cięgna: Podłącz cięgna do mechanizmu zamka, upewniając się, że są prawidłowo zamocowane i nie ma luzów.
4. Podłącz kostkę elektryczną: Podłącz zasilanie do nowego siłownika.
5. Przetestuj działanie: Zanim złożysz tapicerkę, podłącz akumulator i przetestuj działanie centralnego zamka. Upewnij się, że siłownik działa poprawnie.
6. Złóż tapicerkę: Wykonaj czynności demontażu w odwrotnej kolejności.

Jeśli chodzi o wybór części, zamienniki są znacznie tańsze (od 20-50 zł do 150 zł), ale ich jakość może być różna. Oryginalne siłowniki (do 190 zł) są zazwyczaj trwalsze i lepiej dopasowane, ale wiążą się z wyższym kosztem. Moja rada: jeśli masz ograniczony budżet, dobry zamiennik może wystarczyć, ale zawsze szukaj opinii o konkretnym producencie.

Krok 4: Jak zlutować przerwane przewody w wiązce drzwiowej?

Naprawa przerwanej wiązki elektrycznej wymaga precyzji i umiejętności lutowania. Jeśli nie czujesz się na siłach, lepiej zlecić to elektrykowi samochodowemu.

Niezbędne narzędzia i materiały do naprawy wiązki

• Lutownica (najlepiej kolbowa o mocy 30-60W)
• Cyna lutownicza (cienka, z topnikiem)
• Koszulki termokurczliwe (różne średnice, dopasowane do przewodów)
• Izolacja elektryczna (taśma izolacyjna dobrej jakości)
• Ściągacz izolacji (do przewodów)
• Nóż monterski lub ostre nożyczki
• Multimetr (do sprawdzenia ciągłości po naprawie)

Technika lutowania i izolacji zrób to trwale i bezpiecznie

1. Zlokalizuj przerwane przewody: Po demontażu boczka i odchyleniu gumowej przelotki, dokładnie obejrzyj przewody. Przerwane przewody będą widoczne, często z uszkodzoną izolacją.
2. Oczyść końcówki przewodów: Odetnij uszkodzone fragmenty i ostrożnie ściągnij izolację z obu końcówek przewodu na długość około 1-1,5 cm.
3. Nałóż koszulki termokurczliwe: Zanim zaczniesz lutować, nałóż na jeden z przewodów dwie koszulki termokurczliwe jedną dłuższą, która zakryje całe miejsce lutowania, i jedną krótszą na sam lut.
4. Skręć przewody: Delikatnie skręć ze sobą odkryte końcówki przewodów, aby zapewnić dobry kontakt mechaniczny.
5. Lutuj: Rozgrzej lutownicę. Przyłóż grot lutownicy do skręconych przewodów i jednocześnie podawaj cynę. Cyna powinna ładnie rozpłynąć się po przewodach, tworząc trwałe połączenie. Unikaj "zimnych lutów" (matowych, grudkowatych połączeń).
6. Izoluj: Po ostygnięciu lutu, nasuń mniejszą koszulkę termokurczliwą na samo miejsce lutowania i podgrzej ją zapalniczką (ostrożnie!) lub opalarką, aby się skurczyła. Następnie nasuń większą koszulkę na całe połączenie i również ją skurcz. Dodatkowo możesz zabezpieczyć połączenie taśmą izolacyjną.
7. Sprawdź ciągłość: Po naprawie wszystkich przerwanych przewodów, użyj multimetru, aby sprawdzić ciągłość każdego z nich.
8. Ułóż przewody: Upewnij się, że przewody są ułożone w przelotce tak, aby nie były nadmiernie naprężone i miały swobodę ruchu. Możesz użyć dodatkowej taśmy izolacyjnej, aby je uporządkować.

Kiedy czas na wizytę u mechanika?

Chociaż wiele usterek centralnego zamka można naprawić samodzielnie, są sytuacje, w których wizyta u specjalisty staje się nieunikniona. Moje doświadczenie podpowiada, że czasem lepiej od razu oddać auto w ręce fachowca, niż tracić czas i pieniądze na bezowocne próby.

Granica opłacalności: Kiedy samodzielna naprawa przewyższa koszt wizyty w warsztacie

Samodzielna naprawa jest opłacalna, gdy masz odpowiednie narzędzia i wiedzę. Jednak w przypadku skomplikowanych usterek, takich jak awaria modułu komfortu, zakup specjalistycznych narzędzi diagnostycznych, ryzyko dalszych uszkodzeń podczas demontażu czy czas poświęcony na naukę i naprawę, może przewyższyć koszt zlecenia usługi profesjonalnemu warsztatowi. Pamiętaj, że mechanik ma doświadczenie, odpowiednie schematy i sprzęt, co często skraca czas naprawy i minimalizuje ryzyko błędów.

Diagnostyka komputerowa objawy wskazujące na konieczność podpięcia auta do komputera

• Występują objawy wskazujące na awarię modułu komfortu (losowe działanie zamka, problemy z wieloma innymi elementami elektroniki).
• Problem dotyczy komunikacji w sieci CAN (Controller Area Network), co jest bardzo trudne do zdiagnozowania bez specjalistycznego skanera.
• Na desce rozdzielczej pojawiają się komunikaty o błędach związane z systemem komfortu lub elektryką.
• Po wymianie części (np. nowego modułu) wymagane jest jego kodowanie lub adaptacja do samochodu, co wymaga podłączenia do komputera diagnostycznego.
• Nie możesz zlokalizować usterki za pomocą podstawowych metod, a wszystkie proste rozwiązania zawiodły.

Ile to naprawdę kosztuje? Aktualny cennik napraw centralnego zamka w Polsce

Poniżej przedstawiam orientacyjne koszty naprawy centralnego zamka w polskich warsztatach, bazując na aktualnych danych. Pamiętaj, że ceny mogą się różnić w zależności od regionu, marki samochodu i konkretnego warsztatu.

Jak dbać o centralny zamek, by służył latami?

Lepiej zapobiegać niż leczyć ta zasada doskonale sprawdza się również w przypadku centralnego zamka. Regularna konserwacja i unikanie pewnych błędów może znacząco przedłużyć żywotność systemu i uchronić Cię przed niepotrzebnymi awariami.

Proste czynności konserwacyjne, które możesz wykonać sam

• Smarowanie mechanicznych elementów zamka: Raz na jakiś czas (np. raz w roku) spryskaj mechanizmy zamka w drzwiach (rygle, zawiasy) specjalnym smarem do zamków lub smarem silikonowym. Zapewni to płynną pracę i ochroni przed korozją.
• Dbanie o uszczelki drzwi: Regularnie czyść i konserwuj uszczelki drzwi (np. preparatem silikonowym). Zapobiegnie to ich pękaniu i utracie elastyczności, co jest kluczowe dla ochrony wnętrza drzwi przed dostawaniem się wody i wilgoci.
• Sprawdzanie stanu przelotek drzwiowych: Co jakiś czas obejrzyj gumowe przelotki między drzwiami a karoserią. Upewnij się, że nie są popękane i przewody nie są w nich nadmiernie naprężone.
• Kontrola stanu akumulatora: Utrzymuj akumulator w dobrej kondycji. Słaby akumulator może powodować niestabilne działanie elektroniki, w tym centralnego zamka.

Przeczytaj również: Koło zapasowe vs zestaw naprawczy: Które wybrać? Analiza

Czego unikać, aby nie uszkodzić mechanizmu i elektroniki?

• Nadmierne szarpanie klamkami: Unikaj gwałtownego i silnego szarpania klamkami, zwłaszcza gdy zamek jest zablokowany. Może to uszkodzić mechanizm zamka lub cięgna.
• Zaniedbanie uszczelek: Nie ignoruj uszkodzonych uszczelek drzwi. Pozwalają one na dostawanie się wody do wnętrza drzwi, co może prowadzić do korozji siłowników i przewodów, a nawet zalania modułu komfortu.
• Używanie agresywnych środków czyszczących: W pobliżu mechanizmów zamka i elektroniki unikaj używania agresywnych środków czyszczących, które mogą uszkodzić plastikowe elementy, gumowe uszczelki lub elektronikę.
• Zbyt duża siła przy demontażu: Podczas wszelkich prac w drzwiach (np. wymiana głośników) bądź ostrożny przy demontażu tapicerki i elementów wewnętrznych, aby nie uszkodzić delikatnych przewodów i spinek.